از چالش انتخاب بهترین بازیگر زن تا نقد تند آوینی بر فیلم «عروس»

به گزارش پول و اعتبار، در آستانه برگزاری چهل و چهارمین دوره جشنواره فیلم فجر، نگاهی خواهیم داشت به دهه اول برگزاری بزرگ‌ترین رویداد سینمایی ایران؛ از سال اول تا انتهای دهه ۶۰. دهه‌ای که نقش بسیار مهمی در شکل‌گیری امروز جشنواره و سینمای ایران دارد و به نوعی پایه‌گذاری‌های اولیه سینمای ایران در این دهه شکل گرفت.

دوره نخست؛ پایه‌گذاری در کوران جنگ و دوره‌ای که رقابتی پیش نرفت

اولین دوره جشنواره فیلم فجر در میانه جنگ تحمیلی، به دبیری حسین وخشوری، در تالار وحدت افتتاحیه خود را برگزار کرد و فیلم‌ها در هفت سینمای تهران به نمایش درآمد. جشنواره‌ای که به نوعی میراث‌دار جشنواره سپاس و جشنواره تهران در قبل از انقلاب اسلامی به نظر می‌آمد و به گفته وخشوری با هدف نجات سینمای ایران و نشان دادن بد نبودن سینما به مردم انقلابی آن زمان بود.

غیررقابتی بودن فیلم‌های حرفه‌ای و حضور کارگردانان پیش از انقلاب، از بیضایی تا میرلوحی، از نکات جالب دوره نخست جشنواره است

این دوره از بخش‌های مختلفی مثل مسابقه، چشم‌انداز سینمای کوبا، سینمای ایتالیا از نئورئالیسم تا امروز، سرخ‌پوستان و سیاه‌پوستان در سینما، سینمای کودک و نوجوان، سینمای ایران پس از انقلاب اسلامی و بخش ویژه را شامل می‌شد که در نهایت بخش حرفه‌ای رقابتی پیش نرفت و جایزه‌ای اهدا نشد و جوایزی به فیلم‌های بخش آماتور اهدا شد.

در میان فیلم‌ها اسامی آشنایی مانند «مرگ یزدگرد»، «خط قرمز»، «حاجی واشنگتن»، «سفیر» و «اشباح» به چشم می‌خورد.

غیررقابتی بودن فیلم‌های حرفه‌ای و حضور کارگردانان پیش از انقلاب، از بیضایی تا میرلوحی، از نکات جالب این دوره از جشنواره است.

دوره دوم؛ ظهور نسلی جدید و رکوردداری داوود رشیدی با پنج فیلم

دومین جشنواره فیلم فجر با حذف بخش بین‌الملل و در دو بخش حرفه‌ای و آماتور، با هدف توجه و تأکید بر تولیدات داخلی برگزار شد.

از حواشی دوره دوم جشنواره می‌توان به قطعی برق‌های متعدد، لو رفتن نتایج داوری و عدم اهدای جایزه بازیگر زن اشاره کرد

با حذف بخش بین‌الملل و حضور پیدا نکردن تعداد زیادی از فیلم‌سازان پیش از انقلاب، فرصتی برای ظهور نسلی جدید و دیده شدن اسامی کمتر شناخته‌شده پیش آمد. اسامی‌ای مانند خسرو سینایی، محسن مخملباف، رسول صدرعاملی، حسن هدایت، محمدعلی سجادی و علیرضا داوودنژاد فرصتی جدی برای بروز خود پیدا کردند.

این جشنواره رکوردداران متعددی هم داشت؛ از محسن مخملباف با کارگردانی و فیلمنامه‌نویسی سه فیلم تا پریدخت اقبال‌پور با ایفای نقش در چهار فیلم و داوود رشیدی با بازی در پنج فیلم.

پرویز پرستویی با دریافت لوح زرین برای بازی در اولین فیلمش («دیار عاشقان») رکورد جوایزش را از همین دوره شروع کرد. خسرو سینایی با فیلم «هیولای درون» جایزه بهترین کارگردانی را دریافت کرد. عباس کیارستمی هم با فیلم «همسرایان» موفق به دریافت جایزه فیلم کوتاه شد.

از حواشی جشنواره می‌توان به قطعی برق‌های متعدد، لو رفتن نتایج داوری و عدم اهدای جایزه بازیگر زن اشاره کرد.

دوره سوم؛ بالاخره جایزه بهترین فیلم اهدا شد

با تأسیس بنیاد سینمایی فارابی در سال ۱۳۶۲، سومین دوره جشنواره زیر نظر این نهاد و با دبیری سیدمحمد بهشتی، در مسیر سازمان‌یافته و منظم‌تر در برگزاری قدم برداشت.

این دوره از جشنواره نیز صرفاً به آثار داخلی اختصاص داشت و بخش جدید نخستین آثار فیلم‌سازان، در کنار بخش حرفه‌ای و آماتور، شاکله جشنواره سوم را تشکیل دادند. از نکات مثبت این دوره تنوع ژانری فیلم‌ها بود؛ از فیلم‌های جنگی مثل «سناتور» و «پایگاه جهنمی» تا ملودرام‌هایی چون «مترسک» و «گل‌های داوودی» سبد آثار جشنواره سوم را تشکیل می‌دادند.

هیات داوران این دوره بالاخره فیلمی را لایق دریافت لوح زرین بهترین فیلم دید و این جایزه را به فیلم «مترسک» اهدا کرد. جمشید مشایخی برای «گل‌های داوودی» و «کمال‌الملک» بهترین بازیگر نقش اول مرد شد. پروانه معصومی اولین جایزه بهترین بازیگر نقش اول زن را دریافت کرد و محمدرضا مرسلی و جیران شریف برای «مترسک» بهترین نقش‌های مکمل مرد و زن شدند.

با تقدیر از علی حاتمی، یدالله صمدی برای فیلم «مردی که زیاد می‌دانست» بهترین کارگردان جشنواره سوم شد. امرالله احمدجو هم جایزه ویژه هیات داوران فیلم‌های کوتاه را برنده شد.

دوره چهارم؛ دیده نشدن «عقاب‌ها» و اضافه‌شدن بخش کودک و نوجوان

بخش آماتور از جشنواره جدا شد و به نوعی پایه‌گذار جشنواره سینمای جوان شد. بخش کودک و نوجوان به این دوره اضافه شد که بعدها با اهمیت بیشتر خود به جشنواره‌ای مستقل تبدیل شد.

زوج ایرج طهماسب و حمید جبلی در اولین همکاری در فیلم «خط پایان» در قسمت نقش اول و مکمل در دوره چهارم، مورد تقدیر قرار گرفتند

با وجود تداوم شرکت نداشتن فیلم‌های خارجی در بخش مسابقه، اما فیلم‌های ایرانی مثل «دونده»، «جاده‌های سرد» و «مادیان» توانستند اولین فیلم‌های پساانقلاب باشند که از جشنواره‌های جهانی جایزه می‌گیرند.

در این دوره چهار فیلم «پدربزرگ»، «اتوبوس»، «خط پایان» و «جاده‌های سرد» لوح زرین دریافت کردند و «اولی‌ها» و «بهار» جایزه ویژه هیئت داوران را برنده شدند.

زوج ایرج طهماسب و حمید جبلی در اولین همکاری در فیلم «خط پایان» در قسمت نقش اول و مکمل مورد تقدیر قرار گرفتند. هادی اسلامی برای «اتوبوس» و اسماعیل محمدی برای «تنوره دیو» بهترین بازیگر نقش اول و مکمل مرد شدند.

برخلاف دوره پیشین، در این دوره هم جایزه بهترین بازیگر نقش اول زن اهدا نشد. کیانوش عیاری برای «تنوره دیو» برنده جایزه بهترین کارگردانی شد. کیومرث پوراحمد با دو فیلم «تار و پود» و «پلکان»، در رقابت با کارگردانانی چون حاتمی‌کیا و محمد آفریده، در بخش فیلم کوتاه برگزیده شد.

از دیگر فیلم‌های مهم این دوره می‌توان به «عقاب‌ها» اشاره کرد که برخلاف عملکردش در جشنواره، در گیشه بسیار موفق شد و همچنان رکورددار است.

دوره پنجم؛ از کیارستمی تا ملاقلی‌پور و حضور اولین کارگردان زن

این دوره شامل دو بخش اصلی سینمای ایران و بخش حاشیه‌ای بود. بخش سینمای ایران از دو بخش مسابقه و مرور یک سال سینمای ایران تشکیل شد. بخش حاشیه‌ای شامل برنامه‌های منظر سینمای سه قاره، سینمای کودک و نوجوان، سینمای دهه ۸۰ بود. در این دوره برای اولین بار بخش پوستر نیز به رقابت سینمای ایران اضافه شد.

پوران درخشنده به‌عنوان اولین کارگردان زن جشنواره با فیلم «رابطه» راهی دوره پنجم شده بود

این دوره شامل تعداد زیادی از فیلم‌های مطرح و مهم سینمای ایران بود. لوح زرین بهترین فیلم به «پرواز در شب» رسید. عباس کیارستمی با «خانه دوست کجاست» برنده جایزه ویژه هیات داوران و بهترین کارگردانی شد. داریوش ارجمند و سعید پورصمیمی برای «ناخدا خورشید» بهترین بازیگر نقش اصلی و مکمل مرد شدند. مسعود جعفری جوزانی برای «شیرسنگی» برنده بهترین فیلمنامه شد. عزیزالله حمیدنژاد هم جایزه بهترین مستند را برای فیلم «زندگی در ارتفاعات» دریافت کرد.

هیات داوران مجدداً جایزه بهترین بازیگر زن را داخل کمد نگه داشتند و بازیگری را شایسته آن ندانستند.

پوران درخشنده به‌عنوان اولین کارگردان زن جشنواره با فیلم «رابطه» راهی این دوره شده بود. مسعود کیمیایی با «تیغ و ابریشم»، کیانوش عیاری با «شبح کژدم»، داریوش فرهنگ با «طلسم» و ابراهیم حاتمی‌کیا با «هویت» از دیگر حاضران این دوره بودند.

دوره ششم؛ حضور پررنگ زنان و آغاز تارکوفسکیزه شدن سینمای ایران

در این دوره برای اولین بار اسامی هیات انتخاب اعلام شد. آنونس‌ها هم به رقابت پرداختند و مهم‌ترین اتفاق این دوره بخش «امید، ایثار، دنیای آندری تارکوفسکی» بود که با استقبال مردم و منتقدان هم مواجه شد و قدم اولی بود برای الگوسازی مدیریت آن دوره سینمای ایران.

فرامرز قریبیان برای «ترن» و برای دومین بار متوالی سعید پورصمیمی، این بار برای «تحفه‌ها»، بهترین بازیگر نقش اول و نقش مکمل مرد دوره ششم شدند

در این دوره شاهد حضور پررنگ بانوان در جشنواره بودیم. رخشان بنی‌اعتماد با «خارج از محدوده» و پوران درخشنده با «پرنده کوچک خوشبختی» دو کارگردان زن این دوره بودند. پس از دو دوره وقفه، جایزه بهترین بازیگر زن بالاخره اهدا شد و این بار نیز پروانه معصومی برنده آن شد. آنیک شفرازیان هم بهترین بازیگر نقش مکمل زن شناخته شد.

فیلمی شایسته جایزه بهترین فیلم شناخته نشد، اما «پرنده کوچک خوشبختی» و «کانی مانگا» جایزه ویژه هیئت داوران را بردند. لوح زرین بهترین کارگردانی به کیانوش عیاری برای «آن‌سوی آتش» رسید. فرامرز قریبیان برای «ترن» و برای دومین بار متوالی سعید پورصمیمی، این بار برای «تحفه‌ها»، بهترین بازیگر نقش اول و نقش مکمل مرد شدند.

«شاید وقتی دیگر»، «شیرک»، «پرستار شب» و «ایستگاه» از دیگر فیلم‌های حاضر در این دوره بودند.

به دلیل اختلافات حوزه هنری و بنیاد فارابی، هیچ فیلمی از این نهاد به بخش مسابقه راه پیدا نکرد.

دوره هفتم؛ اهدای سیمرغ برای نخستین بار و رکوردداری «نار و نی»

در این دوره برای اولین بار سیمرغ بلورین جایگزین لوح زرین شد. بخش فیلم‌های میان‌مدت به فیلم‌های بلند و کوتاه اضافه شد. بولتن‌های خبری برای اولین بار به سردبیری سیدابراهیم نبوی منتشر شدند. بخش جشنواره جشنواره‌ها به مرور آثار برگزیده جشنواره‌های دیگر پرداخت و در بخش جنبی با اکران فیلم‌هایی از پاراجانوف، وایدا و برسون، روند بین‌المللی و عرفان‌گرایی سینمای ایران شدت گرفت.

محسن مخملباف در رکوردی سه سیمرغ بلورین برای کارگردانی، فیلمنامه و طراحی صحنه «بایسیکل‌ران» را در دوره هفتم برد

«در مسیر تندباد» سیمرغ بلورین بهترین فیلم را برد. محسن مخملباف در رکوردی سه سیمرغ بلورین برای کارگردانی، فیلمنامه و طراحی صحنه «بایسیکل‌ران» برد. رویا نونهالی برای «عروسی خوبان» و فاطمه معتمدآریا برای «برهوت» بهترین بازیگر نقش اول و مکمل زن شناخته شدند و فریماه فرجامی برای «سرب» برنده دیپلم افتخار این رشته شد.

بازی عزت‌الله انتظامی در «گراند سینما» و محمود جعفری در «زرد قناری» و «شاخه‌های بید» برنده سیمرغ بلورین نقش اول و مکمل مرد شد. ابراهیم حاتمی‌کیا با «دیده‌بان» جایزه ویژه هیات داوران را برنده شد. رکورددار سیمرغ این دوره فیلم «نار و نی» بود.

«افق»، «روز باشکوه»، «کشتی آنجلیکا» و «عبور» از دیگر فیلم‌های حاضر در بخش مسابقه بودند.

در بخش کودک و نوجوان نیز اسامی مهمی چون داریوش مهرجویی، کیومرث پوراحمد، کامبوزیا پرتوی، ابوالفضل جلیلی، فتحعلی اویسی و بهروز غریب‌پور به چشم می‌خورند.

دوره هشتم؛ سیمرغ روی شانه عموخسرو و «مهاجر»

بخش فیلم‌های کوتاه و مستند از این دوره جدا شدند و زمینه‌ساز جشنواره مختص خود شدند. برای اولین بار بخش فیلم‌های اول و دوم جدا شد و عزت‌الله انتظامی، ناصر تقوایی و ابراهیم حاتمی‌کیا به‌عنوان داوران این بخش معرفی شدند.

در بخش مسابقه سینمای ایران اسامی شاخصی چون «هامون»، «مادر»، «مهاجر»، «کلوزآپ»، «دندان مار» و «پول خارجی» به چشم می‌خورد.

«مهاجر» بهترین فیلم دوره هشتم شد. «هامون» جایزه بهترین فیلمنامه و بهترین کارگردانی را دریافت کرد و خسرو شکیبایی سیمرغ نقش اول مرد را گرفت

«مهاجر» بهترین فیلم شد. «هامون» جایزه بهترین فیلمنامه و بهترین کارگردانی را دریافت کرد و خسرو شکیبایی سیمرغ نقش اول مرد را گرفت.

حمید سمندریان، احمدرضا درویش، علیرضا رئیسیان، محمد کاسبی و تهمینه میلانی از جمله کارگردانانی بودند که در مسابقه فیلم‌های اول و دوم به رقابت پرداختند و «مشق شب» در بخش خارج از مسابقه به نمایش درآمد. در بیانیه هیات داوران اعلام شد فیلم «ای ایران» به دلیل دیر رسیدن مورد ارزیابی قرار نگرفت.

در بخش کودک و نوجوان نیز فیلم‌های خاطره‌انگیزی چون «شهر موش‌ها»، «گلنار»، «باشو غریبه کوچک» و «بی‌بی چلچله» به نمایش درآمدند.

عباس کیارستمی با کارگردانی دو فیلم و محمدعلی کشاورز و حمیده خیرآبادی با بازی در چهار فیلم از پرکارهای این دوره بودند. مجید مجیدی هم در این دوره در دو فیلم «شنا در زمستان» و «در جست‌وجوی قهرمان» حضور داشت.

دوره نهم؛ اضافه‌شدن بخش بین‌الملل و دست خالی «عروس»

بخش مسابقه بین‌الملل به جشنواره اضافه شد و داوران آن را سینماگرانی از آسیا و شرق اروپا تشکیل دادند و داریوش مهرجویی نیز ایرانی حاضر در این هیات بود.

جایزه بهترین فیلم و بهترین فیلمنامه به فیلم کمدی «آپارتمان شماره ۱۳» رسید. «پرده آخر» با هشت سیمرغ رکورددار این دوره بود. واروژ کریم‌مسیحی در کارگردانی، فریماه فرجامی و نیکو خردمند در نقش اول و مکمل زن و سعید پورصمیمی در نقش مکمل مرد از جمله این برندگان بودند. مهدی هاشمی هم برای «دو فیلم با یک بلیت» برنده سیمرغ بهترین بازیگر نقش اول مرد شد.

این دوره چند فیلم جنجالی هم داشت. «عروس» بهروز افخمی در این دوره حضور داشت، اما به دلیل قرار نداشتن در سلیقه مدیران فرهنگی آن دوره تنها موفق به دریافت دیپلم افتخار بهترین کارگردانی و سیمرغ بهترین آهنگسازی (بابک بیات) شد.

برخلاف عروس که در جشنواره مهجور و در گیشه محبوب شد، محسن مخملباف با دو فیلم «نوبت عاشقی» و «شب‌های زاینده‌رود» از مسیر جدید فیلم‌سازی خودش در این جشنواره رونمایی کرد؛ فیلم‌هایی که مورد توجه منتقدان قرار گرفتند، اما با اعتراضات شدید حتی در مجلس و نمازهای جمعه مواجه شدند. «شهید آوینی» نیز نقد تندی درباره این فیلم‌ها نوشت. هر دو فیلم توقیف شدند و به اکران عمومی نرسیدند.

این دوره چند فیلم جنجالی هم داشت. «عروس» بهروز افخمی در این دوره حضور داشت، اما به دلیل قرار نداشتن در سلیقه مدیران فرهنگی آن دوره تنها موفق به دریافت دیپلم افتخار بهترین کارگردانی و سیمرغ بهترین آهنگسازی (بابک بیات) شد

در مجموع در این دهه جشنواره فیلم فجر طی ۹ دوره برگزار شد؛ دوره‌هایی که از دل شرایط جنگ تحمیلی آغاز شدند و به‌تدریج به ساختاری منسجم‌تر و حرفه‌ای‌تر رسیدند. جشنواره در دوره نخست با نمایش فیلم‌ها در هفت سینمای تهران و بدون اهدای جایزه به آثار حرفه‌ای آغاز شد و در سال‌های بعد به مرور صاحب بخش‌های رقابتی، هیات داوران منسجم و ساختار مشخص شد. سیمرغ بلورین از همین دوره و از جشنواره هفتم به پرواز درآمد.

در این دهه، دو دوره بدون انتخاب بهترین فیلم برگزار شد و در سه دوره نیز جایزه بهترین بازیگر نقش اول زن اهدا نشد. نخستین جایزه بازیگر زن در دوره سوم به پروانه معصومی رسید و حضور کارگردانان زن از دوره پنجم به بعد به شکل جدی‌تری در جشنواره ثبت شد. در همین بازه، بخش‌های مهمی چون سینمای جوان، کودک و نوجوان و فیلم‌های کوتاه و مستند به‌تدریج از جشنواره جدا شده و به رویدادهایی مستقل تبدیل شدند.

جشنواره فیلم فجر در دهه ۶۰ محل ظهور نسل جدیدی از فیلمسازان پس از انقلاب بود و هم‌زمان شاهد حضور و بازگشت چهره‌های مهم سینمای پیش از انقلاب نیز بود.

افزوده شدن بخش مسابقه بین‌الملل در سال ۱۳۶۹، حضور سینماگران در ترکیب هیئت‌های داوری و شکل‌گیری جریان‌های محتوایی همچون سینمای جنگ، ملودرام اجتماعی و سینمای معناگرا، از دیگر ویژگی‌های این دهه به شمار می‌آید. مجموع این آمار و تحولات نشان می‌دهد دهه اول جشنواره فیلم فجر، با وجود کاستی‌ها و حاشیه‌ها، نقش تعیین‌کننده‌ای در تثبیت این رویداد و شکل‌گیری مسیر سینمای ایران در دهه‌های بعد داشته است.