وقتی حیوانات، جای خالی را پر میکنند!

به گزارش پول و اعتبار آنلاین،

سلامت روان، عبارت است از توانایی ارتباط هماهنگ با دیگران، تغییر و اصلاح محیط فردی و اجتماعی، و حل تضادها و تمایلات شخصی به‏ طور عادلانه و مناسب و منطقی. مفهوم سلامت، شامل متغیرهایی مانند حس خوب ‏بودن و اطمینان از خودکارآمدی، اطمینان به خویشتن، گنجایش رقابت، توان‏مندی‏های بالقوۀ فکری، هیجانی و … و مبتلانشدن به بیماری نیز می‏شود. سلامت روان به‏عنوان یکی از فاکتورهای سلامتی، از ملزومات یک زندگی مؤثر و رضایت‏بخش است و مسئولیت کنترل، ارزیابی، درمان و بهبود آن پیش‏از هرچیز برعهدۀ متخصصین حوزۀ علوم رفتاری و اجتماعی است.
انسان‏ها همیشه در طول زندگی خود بیش از هرچیز در جست‏وجوی زندگی سالم و شاد همراه با خانواده یا دوستان بوده ‏اند. این موضوع ثابت شده که نگاه‏ کردن به حیوانات یا عکس آن‏ها یا بودن در کنار حیوانات و لمس و تعامل با آن‏ها می‏تواند بر سلامت روان تاثیر داشته و نگاه‏ کردن به حیوانات می‏تواند تاثیری مثبت بر خلق فرد داشته باشد.
در بسیاری از کشورهای جهان، داشتن حیوان خانگی امری عادی است. در ایران نیز افراد یا خانواده‏ هایی هستند که از حیوانات خانگی نگهداری می‏کنند. حیوان خانگی یا پِت، اصطلاحی است منتسب به تمام حیواناتی که به‎عنوان همدم در منزل نگهداری می‌شوند. حیوانات خانگی شامل دو گروه حیوانات خانگی متداول یعنی سگ، گربه، پرندگان و ماهی‏ها و حیوانات خانگی غیرمتداول یعنی لاک‏پشت، خرگوش، همستر، موش، میمون، جوجه‏ تیغی و خوکچه ‏هندی هستند.
نگهداری از حیوانات خانگی؛ مسئله‎ای نوظهور
امروزه پدیدۀ نگهداری از حیوانات خانگی، دل‏بستگی و هم‏زیستی با آن‎ها به ‏عنوان مسئله‎ای نوظهور در جامعۀ ایران روند صعودی دارد. از نگاه گیدنز، مدرنیته و جهانی‏ شدن، ماهیت تجربه‏ های روزمرۀ ما را از ریشه تغییر می‏دهد؛ زیرا جوامعی که در آن‏ها زیست می‏کنیم دست‏خوش دگرگونی‏های عمیقی می‏شوند. این وضعیت، ما را وادار به تعریف دوبارۀ جنبه‏های خصوصی و شخصی زندگی‎مان می‏کند، جنبه‏هایی مانند خانواده، نقش‏های جنسیتی، روابط جنسی، هویت شخصی و کنش متقابل با دیگران. شرایط اجتماعی جدید ازجمله دگرگونی سبک زندگی و دردسترس ‏بودن تکنولوژی، موجب شده است برخی شهروندان به تعامل با غیرهم‏نوع علاقه نشان دهند؛ به‏ طوری که امروزه حیوانات خانگی چنان در بافت خانواده و جامعه محکم شده ‏اند که به نظر می‏رسد در بعضی خانواده‏ها، تصور زندگی بی‏ حیوانات خانگی دشوار و بلکه غیرممکن است.
شکل گیری خانوادۀ میان‏گونه‏ ای
در شهرهای بزرگ، افرادی وجود دارند که تنها زندگی می‏کنند و این تنهایی و خلأ عاطفی و نداشتن همدم، نتیجۀ زندگی کلان‏شهری و صنعتی است. کسانی که از سگ‏ها یا دیگر حیوانات در خانه نگه‏داری می‏کنند، وابستگی و پیوند عاطفی هیجانی میان خود و حیوان خانگی احساس می‏کنند، پیوندی که به‏ طور نسبی پایدار است. معضلی که جوامع امروزی با آن روبه‏ روست، شکل‏گیری خانوادۀ میان‏گونه‏ ای است که می‏توان گفت تهدیدی برای نهاد خانواده محسوب می‏شود. رشد و تکامل سلامت روانی و عاطفی نوزاد انسانی در طول روابط اجتماعی با هم‏نوع انجام می‏شود. گاهی افراد با این تفکر که این حیوانات توقعی ندارند و نگهداری از آن‏ها کم‏ هزینه ‏تر از یک فرزند است، از زیر مسئولیت فرزندآوری شانه خالی می‏کنند. زندگی شهری و آپارتمان‏نشینی به کوچک‏شدن نظام خویشاوندی و کاهش شمار خانواده‏ها منجر شده و عمق روابط اجتماعی خانواده را کاهش داده است؛ یکی از پیامدهای این پدیده این است که فرد به‏ جای نگهداری از فرزند، نگهداری از حیوانات خانگی را انتخاب می‏کنند. احساس مسئولیت‏ و نگهداری از یک موجود دیگر موجب می‏شود در آینده، نسبت به هم‏نوعان خود در جامعه، شخص مسئول‏تری باشیم و از لحاظ رشد شخصیت، ارتباط اجتماعی بهتری با دیگران و هم‏نوعان خود برقرار کنیم.

دین و مقابله با ازهم‏پاشیدن هنجارها
نگهداری از حیوانات خانگی در بخشی از جامعه ما به یک مُد بدل شده و یکی از ابعاد کارکرد فرهنگی مُد در سطح زندگی روزمره، انتقال پیام‏های بصری دربارۀ منزلت و جایگاه شخص است. تضعیف باورها و اعتقادات مذهبی یکی دیگر از دلایل نگهداری از حیوانات است. در یک پژوهش در شهر تهران، بیشتر مشارکت‏ کنندگان اظهار داشتند هیچ اعتقادی به نجس ‏بودن سگ ندارند. دورکیم با تکیه بر تحلیل‏های کارکردگرایانۀ خود دین را مجموعه‏ای هماهنگ از باورها و رفتارهای مربوط به امور لاهوتی می‏داند که پیروان خود را در اجتماعی به نام کلیسا جمع می‏کند. دورکیم دین را برگرفته از نقشی می‏داند که در پیداش وجدان جمعی و آگاهی اخلاقی جامعه ایفا می‏کند. به نظر دورکیم ازهم ‏پاشیدگی هنجارها موجب می‏شود پدیده‏ هایی مانند طلاق و… ظاهر شود و در این میان، دین به ایفای نقش پرداخته و در مقابل بی ‏هنجاری، ایستاده و جامعه را به تعادل می‏رساند. از این دیدگاه می‏توان گرایش به نگهداری از حیوانات خانگی در جامعۀ ایران را با گرایش‏های مذهبی ضعیف‏تر افراد مرتبط دانست و شیوع آن را در جوامع و شهرهای بزرگ‏تر بیشتر تصور کرد. از طرف دیگر، با توجه به اینکه غالب قوانین و هنجارهای جامعه ما ملهم از دین (دین رسمی) هستند و به عوامل و دلایل مختلفی دچار ازهم‏پاشیدگی شده‏اند و آن کارکردهای نظم‏ دهی گذشته را از دست داده‏ اند؛ بنابراین گروهی از افراد جامعه ضمن نپذیرفتن بخشی از قواعد دینی، به ‏نوعی در وضعیت سردگمی و سرگردانی قرار دارند و تعلق و دل‏بستگی به مواردی مانند حیوانات را جایگزینی برای فقدان تنظیمات هنجاربخش تصور می‏کنند. زمانی که حیوانات خانگی به ‏رسمیت شناخته نشوند، بی‏نظارت و قانون، تکثیر و خریدوفروش می‏شوند. نبودِ قانون، نبودِ آگاهی و آموزش درست، موجب می‏شود افرادی که حیوان خانگی دارند در مقابل رفتار حیوان خود مسئول نباشند.
ترس از آیندۀ مالی
تعدادی از افرادِ دارای حیوان خانگی، شرایط نامطلوب اقتصادی و ترس از آیندۀ مالی را در جایگزینی حیوانات خانگی به ‏جای همسر و فرزندپروری، عنوان کرده‏اند. این افراد به‏ علت شرایط بد اقتصادی و نبودِ تضمینی برای آیند،ۀ مالی فرزندان و بحران‏های مالی و فشار اقتصادی، حاضر نبودند فرزندپروری را بپذیرند و شرایط نامطلوب اقتصادی را در تصمیمات ازدواج و باروری در نظر داشتند؛ درصورتی‏ که نگهداری از این حیوانات خانگی هزینه ‏های زیادی به فرد و خانواده تحمیل می‏کند و گاهی همین هزینه ‏ها بیش از هزینۀ نگهداری از یک فرزند است. گاهی افراد با این تفکر که این حیوانات، توقعی ندارند و نگهداری از آن‏ها بسیار کم‏ هزینه ‏تر از داشتن فرزند است، از زیر بار مسئولیت فرزندپروری شانه خالی می‎کنند. هزینه‏ های نگهداری، درمانی، تغذیه و تربیتی حیوانات با توجه به شرایط تورم به‏طور مداوم درحال تغییر است.
چندگانگی فرهنگی
زمانی که انسان‏ها با هم‏نوع انسانی دیگر خود را شکست‏ خورده و تنها ببینند، احساس می‏کنند تحت سوءاستفادۀ عاطفی قرار گرفته ‏اند و به‏ سوی ارتباط با موجوداتی مانند حیوانات خانگی می‏روند. آن‏ها حیوانات خانگی خود را باوفا و معتمد می‏دانند که صدمه ‏ای به تعاملات آن‏ها وارد نمی‏کنند، همیشه و در همه‏ حال همراه آن‏هاست و در نهایت این افراد، تحمل این نوع حیوانات را بهتر از هم‏نوع می‏دانند. از این دیدگاه می‏توان گفت افرادی که تعاملات و پیوندهای اجتماعی کم‏تری دارند، برای جبران قسمتی از این کمبود، حیوانات خانگی را جایگزین می‏کنند و همین گذراندن زمانِ بیشتر با حیوان خانگی، خود به‏ خود سطح روابط اجتماعی را کم‏تر از پیش می‏کند و در نتیجه ممکن است گوشه‏ گیرتر شوند.
مدرنیته علاوه‏‏ بر فرصت‎های زیادی که فراهم می‏کند، پدیده ‏های ناخواسته و ناخوشایندی را در جهان کنونی مانند ایجاد سردرگمی اخلاقی و عاطفی، احساس بیهودگی و تنهایی برای انسان‏ها به ‏وجود می‏آورد و از سوی دیگر، مسائل اقتصادی-اجتماعیِ ساختاری جامعۀ ایران، شرایط ناامنی برای اعضای جامعه به‏ خصوص در کنش، گذران اوقات فراغت، اشتغال و ازدواج مناسب و فرزندآوری ایجاد کرده است؛ به‏ گونه‏ ای که جامعه با تغییرات ارزشی در ارتباط با ارزش‏های خانوادگی همراه شده و الگوهای تعلق و دل‏بستگی عاطفی و روانی دگرگون شده‏ اند و دل‏بستگی به یک حیوان، جایگزین انسان شده است، الگویی که شاید تا دهۀ قبل با ارزش‏ها و هنجارهای مذهبی جامعه مغایرت داشت؛ بنابراین هرچند میزان خانوادۀ میان‏گونه ‏ای یا فراتر از انسان در ایران نسبت به الگوهای اصلی خانواده بسیار ناچیز است، اما چنانچه مطالعات نشان دادند روند آن رو به فزونی است و درصورت تداوم روند فعلی در کشور و نبودِ اقدامات همه‏ جانبه و اساسی در راستای حل مشکلات فرهنگی و اجتماعی، مخصوصا مشکلات الگوهای روابط، اشتغال و فراغت، ازدواج و نظیر آن، خانواده میان‏گونه‏ای می‏تواند به رشد خود ادامه دهد. درواقع، بی ‏توجهِ کارشناسی و چندجانبۀ پزشکی، دامپزشکی، روان‏شناسی، جامعه‏ شناسی و … مسئولین مربوطه، پیدایش و گسترش این شکل از خانواده، فرای ایجاد و پیدایش ارزش‎های جدید فرهنگی و اجتماعی، می‏تواند سلامت افراد را با خطر جدی مواجه کند.
به‏ دلیل دوگانگی و شاید حتی چندگانگی فرهنگی نسبت به حیوانات، معنای بودنِ یک حیوان خانگی در خانواده، هنوز مشخص نیست؛ به‏ ویژه اینکه در جامعۀ ایران، تحقیقات کیفی و عمیق چندانی انجام نشده است؛ در نتیجه با احتیاط می‏توان گفت ارتباطات نزدیک انسان با حیوان خانگی خود به‏ صورت خانوادۀ میان‏گونه ای درحال شکل‏ گیری است؛ اگر چه در سطح بسیار کوچک از جمعیت شکل گرفته است؛ اما آمار آن به‏ مرور زمان درحال افزایش است.

منبع خبر: جمهور