بازخوانی واقعیت با نگاه پژوهش‌محور

به گزارش پول و اعتبار، فیلم‌های مستند اگرچه از نظر رسانه‌ای و توجه عمومی همواره در سایه سینمای داستانی قرار می‌گیرند اما از حیث مضمون و جسارت بیان، امسال یکی از جدی‌ترین بخش‌های چهل‌وچهارمین جشنواره ملی فیلم فجر محسوب می‌شوند.

۱۳ فیلم مستند توسط هیات و شورای انتخاب چهل و چهارمین جشنواره ملی فیلم فجر، برای اکران در بخش رقابتی این دوره (سودای سیمرغ) انتخاب شدند، این فیلم‌ها، با رویکردی واقع‌گرایانه و گاه انتقادی، توانستند نقش موثر سینمای مستند را در طرح مسائل اساسی جامعه، ثبت حافظه جمعی و ارتقای آگاهی عمومی یادآوری کنند. هر چند که بعضی از این آثار پیش از این در نوزدهمین جشنواره بین‌المللی فیلم مستند ایران «سینماحقیقت» اکران شدند.

مسائل اجتماعی، زیست‌محیطی، پرتره‌نگاری شخصیت‌ها، رویدادهای تاریخی و دغدغه‌های فرهنگی از موضوع‌های فیلم‌های مستند جشنواره ملی فیلم فجر هستند که تصویری چندلایه از جامعه معاصر ایران ارائه می‌دهند. بخش قابل توجهی از این آثار، بر مشاهده‌گری دقیق، تحقیق میدانی و روایت مبتنی بر اسناد و شواهد، استوار هستند.

در این گزارش نگاهی به فیلم‌های مستند چهل و چهارمین جشنواره ملی فجر خواهیم داشت.

«آگیرا»؛ بازیابی هویت

«آگیرا» با پژوهش و کارگردانی محمدصادق اسماعیلی و تهیه‌کنندگی مهدی شامحمدی محصول مرکز مستند سوره است که در بخش اصلی نوزدهمین جشنواره بین‌المللی سینماحقیقت اکران شد.

«آگیرا» روایتی از زخمی قدیمی و داستان پسری به نام علی است که در نوزادی از بیمارستان ربوده می‌شود و پس از ۲۰ سال متوجه می‌شود خانواده‌ای که تمام عمر او را بزرگ کرده بودند، همان ربایندگانش هستند.

این مستند، روایتی انسانی، حساس و پرچالش از تلاش یک جوان برای بازیابی هویت حقیقی خویش است؛ مسیری که هر گام آن بدون پشتوانه قانونی، حمایت‌های قضایی و امکان رسیدگی عادلانه عملا ناممکن بود؛ اسماعیلی که خود متولد کرمان است جغرافیا، انسان‌ها و پیچیدگی‌های اجتماعی این فضا را خوب می‌شناسد و همین شناخت به او کمک کرده تا قصه علی را جدی گرفته و راه روایت او را پیدا کند.

«ارس، رود خروشان»؛ تاریخچه‌ای از طولانی‌ترین رود مرزی ایران

«ارس، رود خروشان» با پژوهش، کارگردانی و تهیه‌کنندگی هادی آفریده و گویندگی شبنم مقدمی تولید مرکز گسترش سینمای مستند، تجربی و پویانمایی است که در نوزدهمین جشنواره بین‌المللی فیلم مستند «سینما حقیقت» اکران شد و در بخش ایران – میراث کهن جشنواره، لوح افتخار را دریافت کرد.

این مستند به رود ارس به عنوان طولانی‌ترین رود مرزی ایران می‌پردازد. رودی که برای ما ایرانیان با پیمان‌نامه‌های گلستان و ترکمنچای و جدایی سرزمین‌ها گره خورده و خاطره‌ای تلخ به شمار می‌آید؛ این رودخانه، خط مرزی بین ایران و نخجوان، ارمنستان و آذربایجان است. این کشورها تا پیش از جنگ‌های قاجار با روس‌ها، سرزمین و خاک ایران بودند و پس از پیمان‌نامه‌های ترکمانچای و گلستان، هم آن سرزمین‌ها را از دست دادیم و هم رودخانه به‌ عنوان مرز بین ما و این کشورهای نوظهور تقسیم شده است.

«ارس، رود خروشان» به تاریخ، تبارهای کرانه‌نشین ارس، محیط زیست و قصه‌های انسانی می‌پردازد، در این فیلم تلاش شده قصه‌های کمتر شنیده شده مرتبط با این جنگ‌ها و جدایی‌ها به زبان مردم بومی، اقوام و عشایر حاشیه رودخانه و با روایت خود ارس به نمایش دربیاید.

«اشغال جزایر»؛ چرایی و چگونگی اشغال جزایر ایرانی

«اشغال جزایر» با پژوهش، کارگردانی و تهیه‌کنندگی داوود مرادیان و گویندگی حسین خدادادبیگی محصول سازمان هنری رسانه‌ای اوج است که در خانه مستند به تولید رسیده است و در نوزدهمین جشنواره سینما حقیقت اکران شد.

این مستند حاصل یک پژوهش ۱۵ تا ۲۰ ساله است که با رویکردی تاریخی و ژئوپلیتیکی به موضوع چرایی و چگونگی اشغال جزایر ایرانی در خلیج فارس می‌پردازد. «اشغال جزایر»، نخست به جزایر سه‌گانه پایین تنگه یعنی هرمز، قشم و لارک در دوره اشغال پرتغالی‌ها پرداخته و سپس به ماجرای اشغال در دوره بریتانیا برای جزایر بالاتر و عمقی‌تر مانند سیری، تنب‌ها و بوموسی می‌پردازد. در خلال این بررسی تمام ادعاهای امارات برای مالکیت جزایر را بررسی می‌کند.

مستند «اشغال جزایر» با حضور سه تیم دغدغه‌مند که از سال ۱۳۹۸ تاکنون پیگیر ساخت مجموعه‌هایی با محوریت هویت ملی و دفاع از تمامیت ارضی جمهوری اسلامی ایران بوده‌اند، تولید شده و تصاویر اقلیم جزایر نیز برای نخستین بار منتشر می‌شود.

«ایستاده در کنار تیمز»؛ روایتی از زندگی شهیدصنیع‌خانی

«ایستاده در کنار تیمز» به کارگردانی سیدمصطفی موسوی‌تبار، پژوهش و تهیه‌کنندگی زهره نجف‌زاده محصول مرکز هنری رسانه‌ای نهضت و گروه تلویزیونی شاهد است که در نوزدهمین جشنواره بین‌المللی «سینماحقیقت» اکران شد و موفق به دریافت تندیس نقره‌ای شهیدآوینی به همراه لوح افتخار این جشنواره شد.

این مستند روایت زندگی و نقش تاثیرگذار شهید سیدمحمد صنیع‌خانی است؛ شخصیتی برجسته و مبتکر دوران دفاع مقدس که به‌ عنوان بنیانگذار و فرمانده ترابری سپاه، تحولی بنیادی در حوزه پشتیبانی و لجستیک جنگ ایجاد کرد. همچنین این مستند به آخرین روزهای زندگی این شهید در خارج از ایران پرداخته است.

«ایستاده در کنار تیمز» با بهره‌گیری از پژوهش دقیق، بازسازی‌های هنری و استفاده از آرشیو تصویری، تلاش دارد ابعاد کمتر شناخته‌شده شخصیت شهیدصنیع‌خانی را برای مخاطبان روشن کند. این مستند در دومین جشنواره ملی فیلم «ایثار» اکران شد و جایزه بهترین کارگردانی مستند بلند را از این جشنواره کسب کرد.

«برای دخترم»؛ ترک تحصیل در مناطق محروم

«برای دخترم» به نویسندگی و کارگردانی مهدی عوض‌زاده و تهیه‌کنندگی مهدی عوض‌زاده، هاشم مسعودی و مجتبی احسانی در نوزدهمین جشنواره سینماحقیقت اکران شد و در چهار بخش، «نشان فیروزه» بهترین فیلم جشنواره سینماحقیقت، بهترین تدوین فیلم، بهترین موسیقی متن و بهترین کارگردانی فیلم مستند را کسب کرد و در نهایت، نشان فیروزه بهترین فیلم مستند بلند را از آن خود کرد.

این مستند روایتگر زندگی هشت ساله یک دختر روستایی به نام شکریه است؛ دختری روستایی از مناطق کُردنشین آذربایجان غربی که دوران نوجوانی تا بیست‌ سالگی‌اش با تکیه بر مساله حق تحصیل، روایت می‌شود. در این فیلم، بحث حقوق زنان، حق تحصیل دختران و موانعی که در برخی مناطق برای ادامه آموزش وجود دارد، روایت می‌شود.

روند ساخت این مستند از بهار ۱۳۹۷ آغاز شد و تا مهر ۱۴۰۴ ادامه داشت. دوربین مستند از ۱۲-۱۱ سالگی شکریه (از کلاس ششم) هنگامی که پدرش قصد دارد مانع ادامه تحصیلش شود، همراه او می‌شود و این همراهی تا حدود ۲۰ سالگی، ازدواج و مادر شدن او ادامه دارد. در این مسیر، تماشاگر فیلم، آرزوها، دشواری‌ها و تلاش‌های معلم و مدیر مدرسه را برای بازگرداندن شکریه به تحصیل می‌بیند.

«جنگل قائم»؛ راهکاری برای مقابله با ریزگردها

«جنگل قائم» با پژوهش، نویسندگی، کارگردانی و تهیه‌کنندگی حامد سعادت و گویندگی علی کهن تولید مرکز گسترش سینمای مستند، تجربی و پویانمایی در نوزدهمین دوره جشنواره سینماحقیقت اکران شد و جایزه بهترین پژوهش و گویندگی را دریافت کرد.

این مستند با دغدغه محیط‌زیستی درباره چگونگی ساخت جنگل دست‌ساز قائم است که برای جلوگیری از ورود ریزگردها به شهر کرمان ساخته شده است. در خلاصه داستان مستند آمده است: «کرمان سال‌ها پیش درگیر گردوخاکی ویرانگری بوده است. مردم دست‌ به‌ دست هم می‌دهند، باد و خاک را رام می‌کنند.»

حدود هفتاد سال پیش به‌ دلیل مشکلات آب و هوایی شهر کرمان که به‌ دلیل نزدیک بودن به شن‌زارها، همچون بسیاری از نقاط ایران با مساله «ریزگردها» درگیر بود، بزرگان شهر تصمیم به طراحی راهبردی برای رفع این مساله می‌گیرند. در نتیجه تحقیقات امکان ساخت جنگل بررسی می‌شود. مسئولان شهری متوجه می‌شوند که چنین اقداماتی بدون کمک گرفتن از مردم موثر نخواهد بود.

فراخوانی در مسجد جامع شهر کرمان برای کمک گرفتن از مردم منتشر می‌شود و بسیاری از شهروندان کرمانی در مرحله تولید و کاشت نهال برای ساخت جنگل همکاری می‌کنند. از آن‌ جایی که بادها از دو جهت به سمت استان کرمان می‌وزند، در یکی از مسیرها جنگل ایجاد می‌شود و در مسیر دیگر درختچه‌های طاق کاشته می‌شود تا امروز دیگر کرمان با این مشکل روبه‌رو نباشد.

«در سپهر ایران»؛ بازشناسی فرهنگ ایران

«در سپهر ایران» با تحقیق و پژوهش مجید ظهوری، کارگردانی و تهیه‌کنندگی مجید کریمی تولید مرکز گسترش سینمای مستند، تجربی و پویانمایی است این مستند سفری به سپهر ایران، برای بازشناسی فرهنگ، تمدن و باورهای مردم فلات ایران در معماری، اسطوره و عناصر فرهنگی مختلف است. این مستند از زمان ورود آریایی‌ها تا دوران اسلامی را به تصویر می‌کشد و ردپای نور در بناها و فضاها دنبال می‌شود و مخاطب با ادبیات باستان‌شناسی و مطالعات معماری در این دوران تاریخی آشنا می‌شود.

نگارش فیلمنامه حدود ۶ ماه زمان برده است و در مجموع، حدود سه سال صرف تحقیق، پژوهش و نگارش اثر شده است، برای ساخت مستند در ۲۶ شهر ایران و حدود ۹۴ لوکیشن فیلمبرداری انجام شده است.

«رویای ناتمام»؛ روایتی از فوتسال بانوان

«رویای ناتمام» به نویسندگی، کارگردانی سارا طالبیان و تهیه‌کنندگی احسان مشکور و کیومرث کرده محصول مرکز مستند سوره است که در نوزدهمین جشنواره «سینماحقیقت» اکران شد، این مستند در سه اکران رتبه چهارم پرمخاطب‌ترین فیلم این جشنواره را به خود اختصاص داد و جایزه بهترین تدوین، تندیس جشنواره، دیپلم افتخار و جایزه ویژه هیات داوران برای کارگردانی به فیلم مستند «رویای ناتمام» اهدا شد.

این مستند با موضوع رقابت‌های جام ملت‌های آسیای فوتسال بانوان و صعود تیم ملی بانوان کشورمان به جام جهانی است. «رویای ناتمام» روایتی از تلاش‌ها، چالش‌ها و واقعیت‌های کمتر دیده شده تیم ملی فوتسال بانوان ایران است. دغدغه اصلی در این اثر، نشان دادن فاصله میان توانایی و اراده زنان ورزشکار با محدودیت‌ها و نابرابری هایی است که در مسیر پیشرفت آنان قرار دارد.

این اثر تلاش کرده از زوایای انسانی و نزدیک، داستان زنانی را روایت کند که با وجود کمبود امکانات، بی‌توجهی ساختاری، نبود پوشش رسانه‌ای کافی همچنان با انگیزه و امید برای رسیدن به جایگاه مبارزه می‌کنند.

«شاخه‌ای روی آب»؛ روایتی از زندگی شهیدطهرانچی

«شاخه‌ای روی آب» با تحقیق و پژوهش محمدمهدی اسلامی، پژمان عرب، نویسندگی حامد آبکنار، کارگردانی محمدمهدی حبیبی، محسن اسلام‌زاده و تهیه‌کنندگی محسن اسلام‌زاده، در نوزدهمین جشنواره سینماحقیقت اکران شد و جایزه ویژه هیات داوران این جشنواره را از آن خود کرد.

«شاخه‌ای روی آب» روایتی از زندگی شهید محمدمهدی طهرانچی است که تلاش می‌کند با استفاده از به نمایش درآوردن بعضی از تصاویر برای نخستین بار، از زاویه‌ای متفاوت، تصویری متفاوت از این شهید ارائه کند.

یکی از ویژگی‌های منحصربه‌فرد این مستند، استفاده از تصاویر آرشیوی کمیاب است؛ تصاویری که در روزهای پس از حملات جنگ تحمیلی ۱۲ روزه، از زیر آوار بیرون کشیده شد و تیم تولید پس از بازیابی و ترمیم، آنها را در کنار تصاویر تولیدی تازه در ساختار فیلم به‌ کار گرفته است.

«شاخه‌ای روی آب» از زبان همسر شهیدطهرانچی روایت می‌شود؛ زنی که همزمان با همسر خود به شهادت رسید و روایتش، قصه‌ای تازه و نگاهی نو به روی مخاطب می‌گشاید؛ مژگان در بحبوحه موشک باران تهران در سال ۱۳۶۷ از میان تمام خواستگارانش، به جوانی دانشجو به نام محمدمهدی جواب مثبت می‌دهد.

محمدمهدی دانشجویی که باید زندگی مشترک را در منزل پدر محمدمهدی شروع کنند. کم‌کم مژگان متوجه می‌شود که محمدمهدی آن جوان ساده دانشجو نیست و بعضا به جاهایی می‌رود که برای او غیرقابل دسترس است. مژگان بعد از مدتی متوجه می‌شود که محمدمهدی در پروژه موشکی ایران با عنوان همت فعال است و این ابتدای داستان پرخطر او با محمدمهدی طهرانچی است. داستانی که تا سال ۱۴۰۴ ادامه پیدا می‌کند.

«فراموش شده»؛ تخریب تالاب هورالعظیم

«فراموش شده» به نویسندگی و کارگردانی مهدی افشارنیک و تهیه‌کنندگی جلیل اکبری صحت برای نخستین بار در چهل و چهارمین جشنواره فیلم فجر اکران می‌شود. این مستند با هدف برجسته‌سازی یکی از بزرگ‌ترین بحران‌های زیست‌محیطی ایران، یعنی تخریب تالاب هورالعظیم، ساخته شده است. ساخت این مستند از زمانی آغاز شد که وزیر نفت در یک اعتراف رسمی، نقش تخریبی شرکت‌های نفتی در خشکاندن هورالعظیم را تایید کرد. بنابراین، این پروژه نه تنها به ثبت حقیقت بلکه به نقد و بررسی ریشه‌ای سیاست‌های نفتی و دیگر سیاست‌های کلان کشور در حوزه محیط زیست و آب پرداخته است.

«فراموش‌شده» در طول دو مرحله حضور میدانی در منطقه هورالعظیم، همراه با سفرهای متعدد به عراق، تلاش کرده تا ابعاد انسانی، اجتماعی و زیست‌محیطی بحران را از زاویه‌ای جامع و مستند ثبت کند. همچنین تیم تولید در بخش پایانی برای بررسی اثر سیاست‌های هیدروپلیتیک دولت‌ ترکیه و البته سوریه، سفرهایی به ترکیه و بازدید از پروژه‌های جاه‌طلبانه گاپ و داپ را در دستور کار داشته است.

این مستند، علاوه بر ثبت بحران موجود، دعوتی برای افزایش توجه و حساسیت بیشتر نسبت به نجات تالاب هورالعظیم و مقابله با سیاست‌های زیست‌محیطی نادرست است.

«محاکمه آزادی»؛ روایتی از مهدی بازرگان

«محاکمه‌ آزادی» با پژوهش، نویسندگی، کارگردانی و تهیه‌کنندگی محمد عبدی در نوزدهمین دوره جشنواره سینماحقیقت اکران شد، این مستند به زندگی مهدی بازرگان سیاستمدار، دین‌پژوه، نخستین نخست‌وزیر نظام جمهوری اسلامی می‌پردازد، تمرکز فیلم بر دوره‌ای از زندگی او استوار است که همزمان با کودتای ۱۳۳۲ و ماجرای ملی شدن نفت و مبارزات آزادی‌خواهانه بازرگان در مواجهه با استبداد سیاسی سلطنت پهلوی و در نهایت محاکمه نظامی او در سال ۱۳۴۰ است.

بازرگان نیز همچون مصدق، مسیر مشابهی را تجربه کرد؛ از محاکمات نظامی گرفته تا محکوم شدن به ۱۰ سال حبس و در نهایت عفو این شخصیت توسط شاه. این فیلم با استفاده از ترکیبی از تصاویر آرشیوی، نریشن و صحنه‌های بازسازی‌شده محدوده یافته تولید شده است. البته برای بخش‌های داستانی این مستند از بازیگران استفاده شده و صحنه‌های دادگاه با دقت بازسازی شده است تا روایت دراماتیزه‌تر و پیوسته‌تر به نظر برسد.

«میریام»؛ حضور دختر ایرانی در جنگ لبنان و اسرائیل

«میریام» با پژوهش سیدمحمدعلی صدری‌نیا، مریم یوسفی صدر، نویسندگی، کارگردانی و تهیه‌کنندگی سیدمحمدعلی صدری‌نیا با برشی از زندگی مریم یوسفی صدر محصول استودیو بیست‌ودو است که در نوزدهمین جشنواره سینماحقیقت اکران شد.

در خلاصه داستان این مستند آمده است: «مریم دختری ایرانی است که در روزهای ابتدایی جنگ لبنان و اسرائیل با یک تماس تلفنی راهی بیروت می‌شود. این سفر سرآغاز ورود به اتفاقاتی مهم در روزهایی حساس می‌شود.»

مستند «میریام» با دنبال‌ کردن مسیر حضور این دختر ایرانی در منطقه درگیر جنگ، به رخدادها، مشاهدات میدانی و تجربه‌های او در مواجهه با لحظات پرتنش می‌پردازد و سوالات و چالش‌های او را در آن روزهای حساس دنبال می‌کند.

«نامش زن»؛ تخلیه شیرخوارگاه آمنه در جنگ ۱۲روزه

«نامش زن» به نویسندگی، کارگردانی و تهیه‌کنندگی ماریا ماوتی محصول مرکز گسترش سینمای مستند، تجربی و پویانمایی است که در نوزدهمین جشنواره سینما حقیقت اکران شد و در سه اکران توانست رتبه دهم پرمخاطب‌ترین فیلم این جشنواره را به خود اختصاص دهد. «نامش زن» تندیس بهترین موسیقی (افشین عزیزی آهنگساز اثر) جشنواره سینما حقیقت را هم دریافت کرد.

در خلاصه داستان این مستند آمده است: «روز دوم جنگ کودکی به شیرخوارگاه آورده می‌شود شیرخوارگاه آمنه تخلیه شده و با چندین شیرخوارگاه دیگر تلفیق می‌شوند.»

«نامش زن» ماجرای حمله به ساختمان‌های اطراف شیرخوارگاه آمنه در جنگ تحمیلی ۱۲ روزه و انتقال نوزادان به شیرخوارگاه شبیر است. این فیلم تلاش دارد ترس‌ها و اضطراب‌ها، دلنگرانی‌ها و بی‌پناهی‌هایی که در چشمان نوزادان رهاشده نقش بسته است، نشان دهد. چیزی که زنان پرستار شیرخوارگاه را از رفتن و ترک تهران بازداشت تا تنها آغوش امن از این کودکان دریغ نشود.

چهل و چهارمین جشنواره ملی فیلم فجر از ۱۲ تا ۲۲ بهمن ماه به دبیری منوچهر شاهسواری برگزار می‌شود.